Postępowanie egzekucyjne rządzi się pozornie prostą logiką: jest wyrok, jest komornik, są czynności. W praktyce jednak jeden scenariusz potrafi skutecznie zablokować cały mechanizm – dłużnik znika. Wyprowadza się bez podania adresu, wyjeżdża za granicę i po prostu przestaje odbierać korespondencję. Prawo przewidziało odpowiedź na tę sytuację: ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu, określanego w języku prawniczym jako kurator absentis.
W artykule wyjaśniamy, czym jest ta instytucja, kiedy wierzyciel powinien z niej skorzystać i jakie kroki należy podjąć, aby skutecznie doprowadzić sprawę do końca. W roli eksperta, wypowiedzi udziela Damian Skóra, komornik sądowy prowadzący kancelarię w Bydgoszczy, od 2021 roku pełniący obowiązki wizytatora Izby Komorniczej w Gdańsku, a od 2026 roku członek Rady Izby Komorniczej w Gdańsku.
Dlaczego doręczenie ma tak kluczowe znaczenie
Postępowanie egzekucyjne ma doprowadzić do przymusowego wykonania obowiązku stwierdzonego tytułem wykonawczym, najczęściej prawomocnym wyrokiem sądu lub nakazem zapłaty. W praktyce często pojawia się jednak problem braku kontaktu z dłużnikiem.
W takich sytuacjach polskie prawo przewiduje instytucję kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Ma ona zapewnić możliwość prowadzenia postępowania przy jednoczesnym zachowaniu minimalnych gwarancji procesowych dla nieobecnej strony.
Instytucja ta ma szczególne znaczenie również w postępowaniu egzekucyjnym, ponieważ skuteczne doręczenia i reprezentacja strony wpływają na ważność czynności komornika oraz bieg terminów procesowych.
Na czym polega rola kuratora
Kurator ustanowiony dla dłużnika absentis rozwiązuje ten problem poprzez stworzenie formalnego punktu odbioru korespondencji. Pisma procesowe doręczane kuratorowi wywołują takie same skutki prawne jak doręczenie samemu dłużnikowi – postępowanie toczy się dalej, terminy procesowe biegną, a zapadłe orzeczenia są prawomocne. Kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu pełni funkcję procesowego reprezentanta strony nieobecnej. Jego zadaniem jest: odbieranie pism sądowych, uczestnictwo w postępowaniu,
podejmowanie czynności procesowych oraz ochrona interesów osoby, której miejsce pobytu jest nieznane. Celem tej instytucji jest pogodzenie dwóch wartości: prawa wierzyciela do skutecznego prowadzenia postępowania oraz prawa dłużnika do obrony swoich interesów.
– Bez możliwości ustanowienia kuratora wiele postępowań mogłoby zostać całkowicie sparaliżowanych przez brak możliwości doręczenia korespondencji stronie. – mówi Damian Skóra, Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Bydgoszczy.
Kto ustanawia kuratora i gdzie złożyć wniosek
Kuratora ustanawia wyłącznie sąd, nigdy komornik ani żaden inny organ egzekucyjny. Właściwość sądu zależy od etapu postępowania, co często bywa źródłem nieporozumień.
W fazie egzekucji, gdy wyrok jest prawomocny i sprawą zajmuje się komornik, wówczas właściwy jest Sąd Rejonowy odpowiedni dla siedziby kancelarii komornika prowadzącego postępowanie. Wybór właściwego sądu determinuje zatem aktualny etap procedowania roszczenia.
Wniosek o ustanowienie kuratora składa wierzyciel, a w sprawach, gdy egzekucja toczy się z urzędu, kuratora ustanawia się z urzędu bez wniosku.
– Z perspektywy kancelarii widzimy dwa typowe momenty, w których wierzyciel musi sięgnąć po instytucję kuratora. Pierwszy to wezwanie sądu – kiedy sprawa jest w toku i pisma wracają niedoręczone, sąd wyznacza termin do podania aktualnego adresu dłużnika, pod rygorem zawieszenia postępowania. Drugi to sytuacja, gdy komornik stwierdza na etapie egzekucji, że miejsce pobytu dłużnika nie jest znane. W obu przypadkach kurator jest jedynym wyjściem – mówi Damian Skóra.
Co musi zrobić wierzyciel?
Sąd nie ustanowi kuratora na samo twierdzenie wierzyciela, że dłużnik jest nieuchwytny. Wymagane jest uprawdopodobnienie tej okoliczności. Uprawdopodobnienie – w odróżnieniu od pełnego udowodnienia – nie wymaga osiągnięcia pewności co do danego faktu. Wystarczy wykazanie jego wiarygodności w świetle zgromadzonego materiału. Wierzyciel nie musi zatem dowodzić, gdzie dłużnik aktualnie przebywa. Musi jednak wykazać, że podjął rzeczywiste starania w celu ustalenia adresu, a starania te okazały się bezskuteczne.
W praktyce oznacza to konieczność dołączenia do wniosku dokumentów potwierdzających podjęte poszukiwania. Najczęściej są to zaświadczenie z rejestru PESEL lub rejestru mieszkańców potwierdzające brak aktualnego adresu zameldowania, pismo od komornika stwierdzające nieobecność dłużnika pod wskazanym adresem, a w przypadku dłużników prowadzących działalność wydruki z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG) lub Krajowego Rejestru Sądowego (KRS). Im bardziej wyczerpująca dokumentacja, tym mniejsze ryzyko odmowy przez sąd.
Kto pokrywa koszt kuratora?
Ustanowienie kuratora wymaga wpłacenia przez wierzyciela zaliczki na wynagrodzenie kuratora. Sąd określa jej wysokość, uzależniając ją od przewidywanego nakładu pracy i stopnia skomplikowania sprawy. Wydanie postanowienia jest zwykle warunkowane wpłaceniem zaliczki.
Poniesiony koszt nie obciąża wierzyciela ostatecznie. Wydatki związane z ustanowieniem kuratora zalicza się do kosztów postępowania egzekucyjnego i podlegają egzekucji od dłużnika, podobnie jak opłaty komornicze czy koszty zastępstwa prawnego. Jeżeli egzekucja okaże się bezskuteczna, wierzyciel może nie odzyskać tej kwoty, ale ryzyko to nie różni się od ryzyka towarzyszącego każdej innej czynności procesowej.
Instytucja, bez której sprawa utknęłaby w miejscu
Kurator absentis bywa postrzegany jako skomplikowana formalność. W rzeczywistości jest jedynym instrumentem prawnym pozwalającym dokończyć postępowanie przeciwko osobie, która celowo lub przypadkowo stała się niedostępna. Bez tej instytucji wierzyciel posiadający nawet prawomocny wyrok sądowy mógłby pozostać bezsilny.
– Wierzyciele często odkrywają instytucję kuratora dopiero wtedy, gdy postępowanie staje w miejscu. Lepiej wiedzieć o niej wcześniej – i wiedzieć, że wymaga aktywności dowodowej oraz pewnych nakładów. To nie jest procedura automatyczna. Ale gdy dłużnik naprawdę zniknął, kurator absentis daje wierzycielowi jedyną realną szansę na doprowadzenie sprawy do końca – podsumowuje Damian Skóra.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach dotyczących postępowania egzekucyjnego oraz instytucji kuratora procesowego zalecamy konsultację z radcą prawnym, adwokatem lub komornikiem prowadzącym sprawę.